Một đô thị chỉ thực sự hoàn chỉnh khi những điều kiện sống được hoàn tất - Ảnh minh họa
Buổi tối ở không ít khu đô thị mới, ánh đèn căn hộ đã sáng nhưng lối đi bộ vẫn dở dang. Trẻ con quanh quẩn dưới chân tòa nhà vì công viên chưa thành hình. Người lớn chấp nhận đi vòng xa hơn mỗi ngày vì đường kết nối vẫn nằm trong bản vẽ. Nhà đã ở, tiền đã trả nhưng đời sống đô thị vẫn ở trạng thái "chưa xong".
Trạng thái ấy ngày càng quen thuộc. Quen đến mức nhiều người coi đó như một phần tất yếu của phát triển.
Đô thị, trong cách nghĩ phổ biến, dường như có thể hoàn thiện dần, sau khi việc bán hàng đã hoàn tất.
Nhưng khi các dự án mới vẫn liên tục được mở bán, việc nhìn lại cách những lời hứa đô thị đã và đang được thực hiện không chỉ là câu chuyện của người đã mua nhà, mà là câu hỏi về chuẩn mực phát triển mà xã hội đang ngầm chấp nhận.
Khi quyết định mua một căn hộ, người ta không chỉ mua diện tích hay giá bán. Thứ khiến nhiều gia đình chấp nhận dồn phần lớn tích lũy là viễn cảnh về một đời sống trọn vẹn hơn: con có chỗ chơi, người già có không gian đi bộ, giao thông thuận tiện, dịch vụ thiết yếu ở trong tầm với.
Những yếu tố ấy thường xuất hiện rất rõ trong quảng cáo, phối cảnh và lời giới thiệu dự án. Nhưng khi bước vào đời sống thực, chúng lại được xếp vào nhóm "sẽ làm sau".
Từ đó hình thành một hiện tượng có thể gọi là "lời hứa treo": những cam kết về hạ tầng và tiện ích được sử dụng để bán dự án, nhưng không bị ràng buộc đủ chặt về thời điểm và trách nhiệm thực hiện.
Khi nhà ở được bàn giao trước, còn điều kiện sống bị đẩy lùi về sau, phần chênh lệch ấy không biến mất. Nó được bù đắp bằng sự chờ đợi, thích nghi và chấp nhận của cư dân.
Vấn đề vì thế không nằm ở chuyện đô thị chậm hoàn thiện, mà ở chỗ lời hứa đã được bán ra nhưng không đi kèm một kỷ luật đủ mạnh để buộc nó phải hoàn tất đúng hẹn. Khi cam kết trở thành thứ có thể gia hạn vô thời hạn, đô thị bắt đầu vận hành bằng sự chịu đựng, thay vì bằng chuẩn mực.
Trong thiết kế thể chế hiện nay, trách nhiệm được phân chia khá hợp lý. Chủ đầu tư có lý do về nguồn lực và tiến độ, chính quyền có những ràng buộc thủ tục và quy hoạch, còn cộng đồng cư dân được khuyên nên "chia sẻ khó khăn".
Mỗi mắt xích đều có phần hợp lý của mình. Nhưng khi các lý do ấy cộng lại, người gánh hệ quả trực tiếp nhất vẫn là những người đã thanh toán đầy đủ cho một đời sống được hứa hẹn trọn vẹn.
Điều đáng nói là sự chậm trễ này hiếm khi gây ra khủng hoảng tức thì. Nó không ồn ào, không đổ vỡ. Thay vào đó, nó tạo ra những chi phí xã hội vô hình: thời gian bị kéo dài trong giao thông tạm bợ, áp lực dồn lên hạ tầng và dịch vụ lân cận, những mâu thuẫn nhỏ nhưng lặp lại trong sinh hoạt cộng đồng. Những chi phí ấy không xuất hiện trên hợp đồng, nhưng tích tụ đủ lâu để làm mòn chất lượng sống và niềm tin thị trường.
Thực tế ở nhiều khu đô thị mới cho thấy khi các điều kiện sống cốt lõi chưa hoàn tất, cư dân buộc phải tự điều chỉnh kỳ vọng. Họ chấp nhận thiếu, chấp nhận tạm, chấp nhận chờ. Sự điều chỉnh này giúp đời sống tiếp diễn, nhưng đồng thời làm hạ thấp dần chuẩn mực mà xã hội coi là bình thường trong phát triển đô thị.
Ở tầng sâu hơn, câu chuyện này không chỉ là chuyện xây dựng hay bất động sản. Nó là câu chuyện về thứ tự của trách nhiệm. Khi việc bán hàng được đặt lên trước, còn việc hoàn tất điều kiện sống được đẩy về sau, xã hội đã vô tình đảo ngược trật tự đáng ra phải có của phát triển: nơi đời sống con người lẽ ra phải là điểm xuất phát, chứ không phải phần đến sau.
Bài viết này không nhằm vào một dự án cụ thể nào. Điều đáng bàn nằm ở tầng cơ chế, nơi những sự chậm trễ lặp lại đủ nhiều để trở thành bình thường.
Cuối cùng, câu hỏi còn lại không chỉ dành cho thị trường, mà cho cả cộng đồng: chúng ta muốn sống trong những khu nhà đã bán xong, hay trong những đô thị đã hoàn tất lời hứa?
Một đô thị chỉ thực sự hoàn chỉnh khi những điều kiện sống được hoàn tất không phải nhờ sự kiên nhẫn của cư dân, mà nhờ kỷ luật của các cam kết đã được đưa ra.
Rời xóm trọ vào chung cư
